श्रीमती हर्षिता दुबे 1 , डॉ० निधि शुक्ला 2
1 शोधार्थी, शिक्षा विभाग, अंजनेया विश्वविद्यालय, रायपुर, छत्तीसगढ़
Corresponding author: श्रीमती हर्षिता दुबे, E-mail: harshitadubey319@gmail.com
2 शिक्षा संकाय अध्यक्ष, शिक्षा विभाग, अंजनेया विश्वविद्यालय, रायपुर, छत्तीसगढ़
Issue: Vol. 2 No. 3 (September 2026) – Anubodhan
प्राप्तिः 16 सितम्बर 2026 / स्वीकृतः 17 सितम्बर 2026 / प्रकाशित ऑनलाइन: 18 सितम्बर 2026
DOI: https://doi.org/10.65885/anubodhan.v2n3.2026.104
Abstract
वर्तमान शोध-पत्र का उद्देश्य उच्च माध्यमिक विद्यार्थियों की एकाग्रता, आत्म-अवधारणा तथा शैक्षिक उपलब्धि पर नियमित प्राणायाम अभ्यास के प्रभाव के वैज्ञानिक अध्ययन हेतु एक व्यवस्थित शोध-रूपरेखा प्रस्तुत करना है। उच्च माध्यमिक अवस्था किशोरावस्था का वह महत्वपूर्ण चरण है जिसमें विद्यार्थी शारीरिक, भावनात्मक और सामाजिक परिवर्तनों के साथ बोर्ड परीक्षा, प्रतियोगी परीक्षा, करियर चयन, पारिवारिक अपेक्षाओं तथा डिजिटल माध्यमों से उत्पन्न निरंतर विचलन का सामना करते हैं। ऐसी परिस्थितियों में ध्यान की स्थिरता, स्वयं के प्रति सकारात्मक दृष्टिकोण और शैक्षिक निष्पादन विशेष महत्व रखते हैं। प्राणायाम योग की एक प्रमुख प्रक्रिया है जिसमें श्वास की गति, लय और गहराई को सचेत रूप से विनियमित किया जाता है। नियंत्रित एवं धीमी श्वास को स्वायत्त तंत्रिका तंत्र, तनाव-नियमन, भावनात्मक स्थिरता तथा ध्यान संबंधी प्रक्रियाओं से जोड़ा गया है। इस शोध के लिए पूर्व-परीक्षण–पश्च-परीक्षण नियंत्रण समूह आधारित अर्ध-प्रायोगिक अभिकल्प प्रस्तावित है। उदाहरणतः 120 उच्च माध्यमिक विद्यार्थियों को प्रयोगात्मक और नियंत्रण समूह में विभाजित कर प्रयोगात्मक समूह को 8 सप्ताह, सप्ताह में पाँच दिन, प्रतिदिन लगभग 20 मिनट का प्राणायाम कार्यक्रम कराया जा सकता है। एकाग्रता, आत्म-अवधारणा और शैक्षिक उपलब्धि का मापन विश्वसनीय एवं वैध उपकरणों से किया जाएगा। विश्लेषण में वर्णनात्मक सांख्यिकी, t-परीक्षण, ANCOVA/ मिश्रित ANOVA, सहसंबंध तथा प्रभाव-आकार सम्मिलित किए जाएंगे। शोध-पत्र यह भी स्पष्ट करता है कि वास्तविक डेटा के बिना काल्पनिक सांख्यिकीय निष्कर्ष प्रस्तुत करना उचित नहीं है; अतः परिणाम अध्याय में डेटा भरने योग्य विस्तृत तालिकाएँ और विश्लेषण-ढाँचा दिया गया है।
मुख्य शब्द: प्राणायाम, योग, एकाग्रता, आत्म-अवधारणा, शैक्षिक उपलब्धि, उच्च माध्यमिक विद्यार्थी, किशोरावस्था, ध्यान नियंत्रण
How to cite: Dubey, H. & Shukla, N. (2026). उच्च माध्यमिक विद्यार्थियों की एकाग्रता, आत्म-अवधारणा एवं शैक्षिक उपलब्धि पर प्राणायाम-आधारित हस्तक्षेप का प्रभाव: एक अर्ध-प्रायोगिक अध्ययन. Anubodhan, 2(3), 109–117. https://doi.org/10.65885/anubodhan.v2n3.2026.104